Estrogeny to grupa hormonów, które wpływają nie tylko na układ rozrodczy, ale również na kości, mózg, skórę i wiele innych tkanek. Choć najczęściej kojarzymy je z kobiecością, nie są hormonami występującymi wyłącznie u kobiet. Wytwarzają je również mężczyźni, u których pełnią ważne funkcje fizjologiczne.

Estrogeny powstają w procesie przemian cholesterolu. Jednym z kluczowych etapów ich syntezy jest działanie specjalnego enzymu – aromatazy, który przekształca androgeny, czyli hormony steroidowe zaliczane m.in. do hormonów płciowych, w estrogeny. Proces ten zachodzi przede wszystkim w jajnikach, ale aromataza występuje również w innych tkankach, między innymi w tkance tłuszczowej, mózgu, skórze i kościach. Dzięki temu estrogeny mogą być wytwarzane także poza gonadami. U mężczyzn powstają głównie w wyniku przemian androgenów, a część tych procesów zachodzi w jądrach i innych tkankach organizmu.

Wyróżniamy kilka estrogenów. Najważniejsze z nich to estradiol, estron i estriol. W okresie rozrodczym najważniejszą rolę odgrywa estradiol – najsilniejszy pod względem działania biologicznego z trzech głównych estrogenów. Jest wytwarzany przede wszystkim w jajnikach i odpowiada za wiele zmian zachodzących w organizmie w trakcie dojrzewania i cyklu menstruacyjnego. Estron nabiera większego znaczenia po menopauzie, natomiast estriol jest szczególnie związany z ciążą.

W tym artykule przyjrzymy się przede wszystkim działaniu estradiolu, pamiętając jednak, że jego stężenie zmienia się w ciągu cyklu, a wpływ estrogenów zależy również od wieku, stanu zdrowia i konkretnej tkanki.

Jak działają estrogeny?

Estrogeny i twoja kobiecość

Estrogeny odgrywają ważną rolę w rozwoju żeńskiego układu rozrodczego i drugorzędowych cech płciowych. W okresie dojrzewania uczestniczą w rozwoju piersi, zmianach w budowie miednicy i charakterystycznym rozmieszczeniu tkanki tłuszczowej. Współdziałają przy tym z innymi hormonami – rozwój kobiecego ciała nie jest bowiem zasługą jednego związku chemicznego.

Estrogeny wpływają również na seksualność, ale nie działają jak prosty przełącznik libido. Pożądanie zależy od wielu czynników: hormonów, samopoczucia, stresu, jakości relacji, przyjmowanych leków, stanu zdrowia i indywidualnych doświadczeń. Dlatego nie można zakładać, że wyższy poziom estrogenów zawsze oznacza większą ochotę na seks.

Estrogeny wpływają także na narządy rozrodcze i przygotowanie organizmu do ewentualnej ciąży. W pierwszej części cyklu pobudzają rozrost błony śluzowej macicy, która po miesiączce stopniowo się odbudowuje. Po owulacji progesteron odpowiada za dalsze przekształcenie tej błony i przygotowanie jej do potencjalnego zagnieżdżenia zarodka.

Estrogeny wspierają również procesy związane z owulacją i transportem komórki jajowej. Zwiększają ilość śluzu szyjkowego i zmieniają jego właściwości, dzięki czemu w okresie okołoowulacyjnym staje się on bardziej przyjazny dla plemników.

Śluz szyjkowy – mały sygnał, ważna funkcja

Na pewno nie raz zauważyłaś na bieliźnie wydzielinę, której ilość i konsystencja zmieniają się w ciągu cyklu. Część tej wydzieliny stanowi śluz produkowany przez szyjkę macicy. Jego wygląd zależy między innymi od zmian hormonalnych.

Warto przy tym rozróżnić śluz szyjkowy od całej wydzieliny pochwowej. Ta druga jest mieszaniną różnych składników, między innymi wydzieliny gruczołów, płynu przenikającego przez ściany pochwy, złuszczonych komórek i drobnoustrojów tworzących jej naturalną mikrobiotę. Pochwa ma własne mechanizmy nawilżania, a śluz szyjkowy pełni przede wszystkim funkcję ochronną i reprodukcyjną.

W ciągu cyklu śluz zmienia się pod wpływem hormonów:

• Po miesiączce może być go niewiele. Czasami pojawia się uczucie suchości, a czasami śluz jest gęsty i lepki.
• W miarę zbliżania się owulacji rosnące stężenie estrogenów sprawia, że śluzu szyjkowego zwykle przybywa. Staje się bardziej przejrzysty, śliski i rozciągliwy – niekiedy przypomina surowe białko jaja.
• Po owulacji pod wpływem progesteronu śluz zazwyczaj gęstnieje i staje się mniej przepuszczalny dla plemników.

Zmiany te pomagają rozpoznać okres zwiększonej płodności. Śluz o właściwościach typowych dla dni płodnych ułatwia plemnikom przemieszczanie się przez szyjkę macicy i wspiera ich przeżycie w drogach rodnych. Nie oznacza to jednak, że plemniki zawsze docierają do komórki jajowej w ciągu kilku minut ani że sam wygląd śluzu pozwala z całkowitą pewnością ustalić moment owulacji.

Ogólne działanie estrogenów

Estrogeny wpływają na wiele układów organizmu. Ich działanie jest złożone, a jego charakter zależy od stężenia hormonu, rodzaju tkanki, wieku i innych czynników.

• Układ rozrodczy: uczestniczą w rozwoju żeńskich cech płciowych, regulacji cyklu menstruacyjnego i zmianach zachodzących w błonie śluzowej macicy.
• Płodność: wpływają na procesy związane z owulacją oraz na ilość i właściwości śluzu szyjkowego.
• Kości: wspierają utrzymanie prawidłowej gęstości mineralnej kości i ograniczają ich nadmierną resorpcję. Spadek stężenia estrogenów po menopauzie wiąże się ze zwiększonym ryzykiem utraty masy kostnej.
• Układ sercowo-naczyniowy i metabolizm: wpływają na funkcjonowanie naczyń krwionośnych oraz gospodarkę lipidową i glukozową. Nie oznacza to jednak, że wyższy poziom estrogenów zawsze chroni serce lub zapewnia stabilny poziom cukru we krwi.
• Mózg i układ nerwowy: oddziałują na różne procesy neuronalne, w tym mechanizmy związane z pamięcią, nastrojem i regulacją temperatury. Ich wpływ na samopoczucie i funkcje poznawcze jest jednak złożony i nie u każdej osoby przebiega tak samo.
• Skóra i tkanki łączne: uczestniczą w utrzymaniu właściwości skóry i innych tkanek, między innymi poprzez wpływ na kolagen i elastyczność.
• Układ moczowo-płciowy: pomagają utrzymać prawidłowy stan nabłonka pochwy i tkanek okolicy moczowo-płciowej. Spadek ich stężenia, szczególnie po menopauzie, może sprzyjać suchości pochwy, dyskomfortowi podczas seksu i niektórym objawom ze strony układu moczowego.

To dlatego niedobór estrogenów skutkuje nie tylko zaburzeniami miesiączkowania, a nawet brakiem miesiączki, lecz także zaburzeniami prawidłowej pracy serca, gospodarki lipidowej i węglowodanowej czy zmniejszeniem masy kostnej.

Jak estrogeny działają w mózgu?

Estrogeny w mózgu

Wspierają pamięć, uczenie się i inne funkcje poznawcze

Czasami dopiero wtedy, gdy czegoś zabraknie, doceniamy, jak ważną rolę odgrywało. Podobnie jest z estrogenami. Ich działanie nie ogranicza się do układu rozrodczego — wpływają również na pracę mózgu. Uczestniczą w regulacji procesów związanych z pamięcią, uczeniem się, uwagą i emocjami.

Szczególnie dobrze poznano wpływ estradiolu na połączenia między neuronami oraz na działanie neuroprzekaźników, czyli substancji, za pomocą których komórki nerwowe przekazują sobie informacje. Estradiol może między innymi wpływać na plastyczność synaptyczną, czyli zdolność połączeń między neuronami do zmieniania swojej siły, co ma znaczenie dla uczenia się i zapamiętywania.

Co się dzieje, gdy poziom estrogenów spada? W okresie okołomenopauzalnym niektóre kobiety zauważają, że trudniej im się skoncentrować, szybciej tracą wątek lub mają problem z przypomnieniem sobie odpowiedniego słowa. Takie dolegliwości bywają nazywane potocznie „mgłą mózgową”.

Nie oznacza to jednak, że spadek estrogenów automatycznie prowadzi do uszkodzenia mózgu ani że każda kobieta doświadczy pogorszenia pamięci. Zmiany hormonalne mogą wpływać na funkcjonowanie poznawcze, ale znaczenie mają również między innymi jakość snu, nastrój, stres i ogólny stan zdrowia.

Badania wskazują, że estrogeny oddziałują na budowę i aktywność różnych obszarów mózgu. Niektóre obserwowane zmiany dotyczą połączeń między neuronami, aktywności sieci neuronalnych czy objętości wybranych struktur. Nie można jednak sprowadzić tych zjawisk do prostego schematu: mniej estrogenów oznacza mniej połączeń nerwowych, a w konsekwencji gorszą pamięć. Mózg jest znacznie bardziej złożony, a wyniki badań zależą między innymi od wieku, etapu życia i badanego obszaru.

Czy estrogeny chronią przed chorobą Alzheimera i schizofrenią?

Choroba Alzheimera

Estrogeny oddziałują na procesy, które mogą mieć znaczenie dla rozwoju chorób neurodegeneracyjnych. W badaniach laboratoryjnych i na modelach zwierzęcych estradiol wpływa między innymi na metabolizm beta-amyloidu — białka, którego nieprawidłowe gromadzenie się jest jedną z cech choroby Alzheimera.

Czy oznacza to, że estrogeny chronią przed tą chorobą? Nie możemy wyciągnąć takiego wniosku. Wyniki badań biologicznych pomagają zrozumieć możliwe mechanizmy, ale nie dowodzą, że estrogeny zapobiegają chorobie Alzheimera u ludzi.

W niektórych badaniach obserwacyjnych wczesna menopauza wiązała się z większym ryzykiem późniejszych problemów poznawczych lub otępienia. Takie zależności nie przesądzają jednak, że przyczyną jest sam krótszy czas działania estrogenów. Znaczenie mogą mieć również przyczyny wczesnej menopauzy, czynniki genetyczne, stan zdrowia i inne elementy stylu życia.

Warto też wiedzieć, że terapia hormonalna menopauzy nie jest obecnie zalecana wyłącznie po to, by zapobiegać chorobie Alzheimera lub otępieniu. Jej wpływ na funkcje poznawcze zależy między innymi od rodzaju terapii, wieku i momentu jej rozpoczęcia, a badania kliniczne nie wykazały jednoznacznego, ogólnego działania ochronnego.

Schizofrenia

Estrogeny są badane również w kontekście schizofrenii. U kobiet przebieg tej choroby może wiązać się ze zmianami hormonalnymi: u części pacjentek objawy nasilają się w określonych fazach cyklu, po porodzie lub w okresie okołomenopauzalnym. Obserwacje te doprowadziły do powstania hipotezy, że estrogeny mogą u niektórych kobiet łagodzić objawy psychotyczne.

Nie oznacza to jednak, że niski poziom estrogenów sam w sobie wywołuje schizofrenię. Nie można też powiedzieć, że choroba pojawia się przede wszystkim wtedy, gdy stężenie tego hormonu jest niskie. Jej rozwój i przebieg zależą od wielu czynników biologicznych, psychologicznych i środowiskowych.

Badano także estrogeny jako możliwe uzupełnienie leczenia schizofrenii, ale dowody dotyczące ich skuteczności i bezpieczeństwa są ograniczone. Nie są one uniwersalnym sposobem zapobiegania tej chorobie ani zamiennikiem standardowego leczenia.

Estrogeny a sen

Estrogeny wpływają na mechanizmy regulujące sen i czuwanie, jednak ich działanie jest złożone. Nie można powiedzieć, że u każdej kobiety wyższy poziom estrogenów oznacza mniejsze zapotrzebowanie na sen albo krótszy sen REM.

W badaniach na zwierzętach obserwowano, że estradiol może zmieniać aktywność i organizację snu, w tym czas trwania poszczególnych jego faz oraz częstość wybudzeń. Wyników tych nie można jednak bezpośrednio przenosić na człowieka.

U kobiet w okresie okołomenopauzalnym problemy ze snem mogą nasilać się między innymi z powodu nocnych potów i uderzeń gorąca. Znaczenie mają też nastrój, stres, choroby współistniejące i inne zmiany zachodzące w tym okresie. Dlatego nie da się sprowadzić jakości snu do samego stężenia estrogenów.

Estrogeny i nastrój

Wpływają na układy neuroprzekaźników związanych z nastrojem i motywacją

Czy estrogeny działają jak antydepresanty? To zbyt duże uproszczenie. Estradiol wpływa na układy neuroprzekaźników uczestniczących w regulacji nastroju, między innymi serotoniny i dopaminy. Nie oznacza to jednak, że sam w sobie jest lekiem przeciwdepresyjnym ani że wysoki poziom estrogenów zawsze zapewnia dobre samopoczucie.

Serotonina uczestniczy w regulacji nastroju, snu, apetytu i wielu innych procesów. Estradiol może wpływać na jej wytwarzanie, rozkład, działanie receptorów oraz przekazywanie sygnałów między neuronami. W ten sposób może zmieniać funkcjonowanie układów związanych z emocjami.

Drugim ważnym neuroprzekaźnikiem jest dopamina. Uczestniczy między innymi w regulacji motywacji, uczenia się na podstawie nagrody i podejmowania decyzji. Estradiol również oddziałuje na układ dopaminowy, a jego wpływ zależy od obszaru mózgu i kontekstu biologicznego. Nie można więc po prostu powiedzieć, że estrogeny zawsze zwiększają ilość dopaminy i dzięki temu poprawiają nastrój lub ograniczają impulsywność.

Dlaczego zatem zmiany hormonalne mogą wpływać na samopoczucie? U części kobiet wahania stężenia estrogenów wiążą się ze zmianami nastroju, większą drażliwością lub podatnością na objawy depresyjne. Szczególne znaczenie mogą mieć okres okołoporodowy, okres przed miesiączką oraz perimenopauza. Nie każda kobieta reaguje jednak w ten sam sposób — liczy się nie tylko poziom hormonów, lecz także wrażliwość mózgu na ich zmiany oraz indywidualna podatność na zaburzenia nastroju.

Estrogeny mogą więc wpływać na pamięć, sen i emocje, ale nie sterują nimi samodzielnie. Ich działanie jest częścią większej układanki, w której ważną rolę odgrywają również inne hormony, neuroprzekaźniki, jakość snu, stres i ogólny stan zdrowia.

Estrogeny w cyklu miesięcznym

Faza folikularna, gdy estrogeny budzą się do życia

Follicle to po angielsku pęcherzyk. I właśnie od pęcherzyka jajnikowego zaczyna się historia estrogenów w Twoim cyklu.

Wyobraź sobie maleńki pęcherzyk, w którym dojrzewa komórka jajowa. Twoje jajniki mają ich ogromny zapas, zgromadzony jeszcze przed Twoim narodzeniem. W życiu płodowym liczba niedojrzałych komórek jajowych jest największa, a potem stopniowo maleje. W chwili dojrzewania płciowego w jajnikach pozostaje ich zwykle kilkaset tysięcy.

Nie oznacza to jednak, że co miesiąc dojrzewa tylko jedna komórka jajowa. Na początku cyklu grupa pęcherzyków zaczyna intensywniej rosnąć. Zazwyczaj jeden z nich uzyskuje przewagę i staje się pęcherzykiem dominującym. To właśnie w nim najczęściej dojrzewa komórka jajowa, która zostanie uwolniona podczas owulacji.

Ale skąd pęcherzyki wiedzą, że nadszedł ich czas?

Nad całym procesem czuwa skomplikowany układ hormonalny. Podwzgórze w mózgu uwalnia gonadoliberynę (GnRH), która pobudza przysadkę mózgową do wydzielania między innymi hormonu folikulotropowego, czyli FSH. To on stymuluje wzrost pęcherzyków jajnikowych.

I tutaj pojawia się główna bohaterka naszego artykułu: estrogeny, a wśród nich przede wszystkim estradiol.

W miarę jak pęcherzyki rosną, ich komórki zaczynają produkować coraz więcej estradiolu. Nie robi tego sama komórka jajowa, bo hormon powstaje głównie w komórkach otaczających ją w pęcherzyku.

Jak to działa? W uproszczeniu: komórki osłonki pęcherzyka wytwarzają androgeny, które następnie komórki ziarniste przekształcają w estrogeny dzięki enzymowi o nazwie aromataza. FSH pobudza aktywność tego enzymu, a więc wspiera produkcję estradiolu.

Możesz wyobrazić sobie pęcherzyk jako małą fabrykę hormonalną. Im bardziej rozwija się pęcherzyk dominujący, tym więcej estradiolu może produkować.

Dlaczego to takie ważne? Estradiol nie tylko informuje mózg o tym, jak przebiega dojrzewanie pęcherzyka. Wpływa również na macicę i przygotowuje organizm do możliwej ciąży.

Co estrogeny robią w pierwszej części cyklu?

Przede wszystkim pobudzają odbudowę endometrium, czyli błony śluzowej wyściełającej wnętrze macicy. Podczas miesiączki jej funkcjonalna warstwa zostaje złuszczona. Po krwawieniu estrogeny stymulują jej ponowny wzrost: komórki się namnażają, a błona śluzowa stopniowo się pogrubia.

W tym samym czasie zmienia się śluz szyjkowy. Początkowo może być go niewiele, ale wraz ze wzrostem stężenia estradiolu staje się coraz bardziej obfity, przejrzysty, śliski i rozciągliwy. Takie środowisko ułatwia plemnikom przemieszczanie się przez szyjkę macicy.

Estradiol pomaga więc stworzyć warunki sprzyjające zapłodnieniu, choć sam go oczywiście nie gwarantuje.

Co ciekawe, przez większość fazy folikularnej estrogeny hamują nadmierne wydzielanie FSH. To jeden ze sposobów, dzięki którym organizm ogranicza dalszy rozwój pozostałych pęcherzyków, a pęcherzyk dominujący zyskuje przewagę. Ważną rolę odgrywają tu również inne sygnały hormonalne, między innymi inhibina.

W miarę zbliżania się owulacji stężenie estradiolu rośnie coraz bardziej. I właśnie wtedy dochodzi do niezwykle ważnej zmiany: zamiast hamować wydzielanie hormonów przez przysadkę, utrzymujący się wysoki poziom estradiolu zaczyna pobudzać układ hormonalny do kolejnego etapu cyklu.

Owulacja, gdy estrogeny dają sygnał do działania

Pęcherzyk dominujący dojrzewa, a stężenie estradiolu osiąga wysoki poziom. Jeśli utrzymuje się on odpowiednio długo, uruchamia mechanizm, który prowadzi do gwałtownego wzrostu stężenia hormonu luteinizującego, czyli LH.

To tak zwany wyrzut LH — sygnał, który rozpoczyna końcowe procesy prowadzące do owulacji.

Możesz wyobrazić sobie, że estradiol przez kilka dni przygotowuje wielkie wyjście, a LH daje sygnał: „Czas ruszać!”.

Pod wpływem LH w dojrzałym pęcherzyku zachodzą zmiany, które ostatecznie prowadzą do jego pęknięcia i uwolnienia komórki jajowej. Zjawisko to nazywamy owulacją.

Nie da się jednak wskazać jednego dnia, w którym owulacja musi wystąpić u każdej kobiety. Często kojarzy się ją z 14. dniem cyklu, ale to jedynie przybliżenie dla cyklu trwającego około 28 dni. Termin owulacji może różnić się między kobietami, a także między kolejnymi cyklami tej samej kobiety.

Po uwolnieniu komórka jajowa trafia do jajowodu. Jeśli w odpowiednim czasie spotka tam plemniki, może dojść do zapłodnienia. Sama komórka jajowa zachowuje zdolność do zapłodnienia przez mniej więcej 12–24 godziny. Plemniki mogą natomiast przetrwać w drogach rodnych kobiety nawet około pięciu dni, dlatego do zapłodnienia może dojść także wtedy, gdy stosunek odbył się przed owulacją.

A co w tym czasie dzieje się z estrogenami? Ich stężenie, które przed owulacją gwałtownie wzrosło, zwykle przejściowo spada. Nie oznacza to jednak końca ich działania. Za chwilę do głosu dojdzie kolejna struktura jajnika — ciałko żółte.

Faza lutealna, kiedy progesteron przejmuje główną rolę

Po owulacji pęknięty pęcherzyk nie znika od razu. Przekształca się w ciałko żółte: strukturę, która produkuje przede wszystkim progesteron, ale również estrogeny.

Jeśli estradiol był głównym bohaterem pierwszej części cyklu, teraz pierwszoplanową rolę przejmuje progesteron. Oba hormony nadal jednak współpracują.

Progesteron zmienia endometrium, które wcześniej pod wpływem estrogenów rosło. Pobudza jego przemianę w tkankę odpowiednią do ewentualnego zagnieżdżenia zarodka. Gruczoły endometrium zaczynają wydzielać substancje odżywcze, a błona śluzowa staje się bardziej przystosowana do przyjęcia zarodka.

Estrogeny nie przestają działać. Ich stężenie w fazie lutealnej może ponownie wzrosnąć, choć zwykle nie osiąga przedowulacyjnego szczytu. Wspólnie z progesteronem uczestniczą w regulacji zmian zachodzących w macicy.

Możesz też zauważyć, że po owulacji zmienia się śluz szyjkowy. Pod wpływem progesteronu staje się zazwyczaj gęstszy i mniej rozciągliwy. Zmieniają się również podstawowe wartości temperatury ciała, które po owulacji zwykle nieco wzrastają. Dzieje się tak głównie pod wpływem progesteronu.

Co dalej?

Jeśli nie dojdzie do ciąży, ciałko żółte stopniowo przestaje funkcjonować. Stężenia progesteronu i estradiolu spadają, a endometrium przestaje otrzymywać hormonalne sygnały podtrzymujące jego stan. W konsekwencji jego funkcjonalna warstwa złuszcza się, pojawia się miesiączka i rozpoczyna kolejny cykl.

Jeśli natomiast dojdzie do ciąży, zarodek zaczyna wytwarzać gonadotropinę kosmówkową (hCG), która podtrzymuje funkcjonowanie ciałka żółtego. Dzięki temu nadal produkuje ono progesteron, niezbędny na wczesnym etapie ciąży, aż łożysko stopniowo przejmie tę funkcję.

Co warto zapamiętać o estrogenach w cyklu?

• Na początku cyklu stężenie estradiolu jest zwykle niskie. Wraz ze wzrostem pęcherzyków zaczyna rosnąć.
• Przed owulacją estradiol osiąga wysoki poziom. Utrzymujące się wysokie stężenie uruchamia mechanizm prowadzący do wyrzutu LH i owulacji.
• Po owulacji stężenie estradiolu zwykle przejściowo spada, a następnie może ponownie wzrosnąć. W tej fazie ważną rolę odgrywa progesteron produkowany przez ciałko żółte.
• Przed miesiączką, jeśli nie dojdzie do ciąży, ciałko żółte zanika, a stężenia estradiolu i progesteronu spadają. To jeden z sygnałów prowadzących do rozpoczęcia krwawienia.

Estrogeny na różnych etapach życia

Stężenie estrogenów nie jest stałe przez całe życie. Zmienia się wraz z dojrzewaniem, cyklem miesiączkowym, ciążą i menopauzą. Nie chodzi przy tym wyłącznie o to, ile estrogenów organizm produkuje, ale również o to, jak zmienia się jego wrażliwość na te hormony i w jakim kontekście działają.

Od dzieciństwa po burzę dojrzewania

Przed okresem dojrzewania stężenie estrogenów jest na ogół niskie. Nie oznacza to jednak, że hormony te są niepotrzebne. Ich działanie ma znaczenie między innymi dla rozwoju kości i prawidłowego funkcjonowania organizmu. Wraz z dojrzewaniem osi podwzgórze–przysadka–jajniki aktywność hormonalna stopniowo wzrasta, uruchamiając kolejne etapy dojrzewania płciowego.

W okresie dojrzewania wzrasta produkcja estrogenów, głównie estradiolu. Hormony te uczestniczą w rozwoju cech płciowych: piersi, dojrzewaniu narządów rozrodczych, wpływają też na rozwój kobiecej sylwetki. Wpływają również na rozwój kości.

Warto pamiętać, że po pojawieniu się pierwszej miesiączki cykle mogą być nieregularne, część z nich może przebiegać bez owulacji. Zwykle układ hormonalny potrzebuje kilku lat, by dojrzeć i wypracować bardziej regularny rytm.

Wiek rozrodczy, czyli życie w rytmie cyklu

W wieku rozrodczym stężenie estrogenów zmienia się w ciągu cyklu miesiączkowego. Estradiol wzrasta w fazie przedowulacyjnej, wspiera dojrzewanie pęcherzyka jajnikowego i przygotowuje endometrium, czyli błonę śluzową macicy, na ewentualną ciążę. Odpowiednio wysoki poziom estradiolu uczestniczy także w uruchomieniu mechanizmu prowadzącego do owulacji.

Po owulacji estrogeny nadal działają, ale ważną rolę przejmuje również progesteron. To współdziałanie hormonów, a nie działanie jednego z nich w oderwaniu od pozostałych, pomaga regulować przebieg cyklu.

Takie wahania poziomu estrogenów towarzyszą kobiecie do czasu perimenopauzy.

A co dzieje się z estrogenami w ciąży?

W czasie ciąży stężenie estrogenów wyraźnie wzrasta. Początkowo w produkcji hormonów uczestniczy ciałko żółte, a później głównym źródłem estrogenów staje się łożysko. Hormony te wspierają między innymi zmiany zachodzące w macicy i piersiach oraz przystosowanie organizmu do rozwijającej się ciąży.

Po porodzie poziom estrogenów gwałtownie spada. Jest to jedna z wielu zmian hormonalnych zachodzących w połogu. U części kobiet może ona współwystępować z suchością pochwy, zwłaszcza podczas karmienia piersią, kiedy podwyższone stężenie prolaktyny może dodatkowo hamować aktywność jajników. Warto jednak pamiętać, że samopoczucie po porodzie zależy od wielu czynników, nie tylko od hormonów.

Perimenopauza i menopauza, czyli zmiana rytmu

W okresie poprzedzającym menopauzę, nazywanym perimenopauzą, czynność jajników staje się coraz bardziej zmienna. Stężenie estradiolu może znacznie się wahać, a cykle miesiączkowe stopniowo tracą regularność. Mogą pojawiać się obfite krwawienia miesięczne albo wręcz przeciwnie, bardzo skąpe. Ponadto nie wszystkim cyklom towarzyszy owulacja.

Jednak objawy tego okresu nie zawsze wynikają po prostu ze stale niskiego poziomu estrogenów. Duże znaczenie mają również jego wahania i indywidualna reakcja organizmu.

Po menopauzie, czyli po trwałym ustaniu miesiączkowania, stężenie estrogenów pochodzenia jajnikowego jest znacznie niższe. U części kobiet pojawiają się wtedy uderzenia gorąca, nocne poty, trudności ze snem czy dolegliwości ze strony układu moczowo-płciowego, takie jak suchość pochwy, pieczenie lub dyskomfort podczas współżycia. Zmiany hormonalne mają też znaczenie dla zdrowia kości.

Nie każda kobieta doświadcza tych objawów w takim samym nasileniu. Menopauza jest naturalnym etapem życia, ale naturalność tego procesu nie oznacza, że trzeba bez wsparcia znosić wszystkie związane z nim dolegliwości.

Na zakończenie

Estrogeny nie są wyłącznie hormonami płodności. Wpływają na wiele układów organizmu, od kości i błony śluzowej dróg moczowo-płciowych po funkcjonowanie mózgu. Ich stężenie zmienia się w ciągu cyklu i życia, a samo w sobie nie mówi jeszcze, czy wszystko działa prawidłowo. Znaczenie mają również wiek, etap cyklu, objawy i ogólny stan zdrowia.

Estrogeny zmieniają się razem z nami. Ich działanie zależy od etapu życia, stężenia innych hormonów i indywidualnej wrażliwości organizmu. Dlatego pojedynczy objaw rzadko pozwala jednoznacznie stwierdzić, że mamy do czynienia z niedoborem lub nadmiarem estrogenów.

Co jednak się dzieje, gdy stężenie estrogenów jest zbyt niskie albo gdy pojawiają się objawy, które przypisujemy ich nadmiarowi? Czy można rozpoznać takie zaburzenia po samopoczuciu, kiedy warto wykonać badania i jakie możliwości postępowania mają dziś zastosowanie? O tym opowiem w drugiej części.

Bibliografia

Mong JA, Baker FC, Mahoney MM, Paul KN, Schwartz MD, Semba K, Silver R. Sleep, rhythms, and the endocrine brain: influence of sex and gonadal hormones. J Neurosci. 2011 Nov 9;31(45):16107-16. doi: 10.1523/JNEUROSCI.4175-11.2011. PMID: 22072663; PMCID: PMC3249406.

Russell JK, Jones CK, Newhouse PA. The Role of Estrogen in Brain and Cognitive Aging. Neurotherapeutics. 2019 Jul;16(3):649-665. doi: 10.1007/s13311-019-00766-9. PMID: 31364065; PMCID: PMC6694379.

Nilsson S, Mäkelä S, Treuter E, Tujague M, Thomsen J, Andersson G, Enmark E, Pettersson K, Warner M, Gustafsson JA. Mechanisms of estrogen action. Physiol Rev. 2001 Oct;81(4):1535-65. doi: 10.1152/physrev.2001.81.4.1535. PMID: 11581496.

Del Río JP, Alliende MI, Molina N, Serrano FG, Molina S, Vigil P. Steroid Hormones and Their Action in Women’s Brains: The Importance of Hormonal Balance. Front Public Health. 2018 May 23;6:141. doi: 10.3389/fpubh.2018.00141. PMID: 29876339; PMCID: PMC5974145

Guennoun R. Progesterone in the Brain: Hormone, Neurosteroid and Neuroprotectant. Int J Mol Sci. 2020 Jul 24;21(15):5271. doi: 10.3390/ijms21155271. PMID: 32722286; PMCID: PMC7432434.